Gıda Etiketlerindeki Yabancı Terimler: İslami Açıdan Hangileri Haram?

Modern gıda endüstrisi, raf ömrünü uzatmak, kıvam artırmak ve lezzeti standardize etmek için binlerce farklı katkı maddesi kullanmaktadır. Market raflarındaki ürünlerin arkasını çevirdiğimizde karşımıza çıkan karmaşık terimler ve "E" kodları, bilinçli bir Müslüman tüketici için ciddi bir endişe kaynağıdır. Özellikle yurtdışı menşeli ürünlerde veya global markaların yerel üretimlerinde kullanılan bazı maddelerin hayvansal kökenli olması, bu maddelerin helal-haram dengesindeki yerini sorgulatmaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın gıda güvenliği ve helal beslenme perspektifiyle hazırladığımız bu rehberde, etiketlerde en sık karşımıza çıkan ve şüphe uyandıran yabancı terimleri inceliyoruz.

1. Gelatin (Jelatin) – En Yaygın Risk

Gıda etiketlerinde en çok görülen ve en riskli maddelerden biri Gelatin (Jelatin)'dir. Sığır, balık veya domuzun deri ve kemiklerinden elde edilen bir proteindir. Jelibonlar, pastalar, yoğurtlar ve bazı ilaç kapsüllerinde yaygın olarak kullanılır.

Hüküm: Eğer jelatin domuzdan elde edilmişse kesinlikle haramdır. Sığırdan elde edilmişse, o sığırın İslami usullere göre kesilip kesilmediği belirleyicidir. Diyanet'in görüşüne göre, kaynağı bilinmeyen hayvansal jelatinlerden "şüphe" nedeniyle kaçınılmalıdır. Bitkisel alternatifleri (Pektin veya Agar Agar) tercih edilmelidir.

2. E120: Carmine (Karmin / Cochineal)

Genellikle çilekli sütler, kırmızı şekerlemeler ve dondurmalarda "doğal renklendirici" olarak sunulan bu terim, aslında Dactylopius coccus adlı bir böcekten elde edilen pigmenti ifade eder.

Hüküm: Hanefi mezhebi başta olmak üzere pek çok fıkıh alimi, böceklerin (çekirge hariç) tüketilmesini caiz görmediği için E120 kodlu karmin maddesinin bulunduğu gıdalardan uzak durulmasını tavsiye etmektedir.

3. Emülgatörler: Lecithin, Mono ve Diglycerides (E471, E472)

Gıdaların yağ ve su fazını bir arada tutan emülgatörler (E471, E472 vb.), hem bitkisel hem de hayvansal (domuz veya sığır yağı) kaynaklı olabilir.

Hüküm: Etikette "Vegetable origin" (Bitkisel kökenli) ibaresi yoksa, bu maddelerin hayvansal yağlardan üretilme ihtimali yüksektir. Şüpheli kategorisindedir ve kaynağı teyit edilmemişse sakınılması efdaldir. Soya lesitini (Soy Lecithin) ise bitkisel olduğu için genellikle helal kabul edilir.

4. Rennet ve Pepsin (Peynir Mayası ve Enzimler)

Peynir üretiminde kullanılan Rennet (peynir mayası) ve gıdalarda protein parçalayıcı olarak kullanılan Pepsin, hayvanların mide iç çeperinden elde edilir.

Hüküm: Eğer bu enzimler eti yenen ve İslami usule göre kesilmiş bir hayvandan elde edilmişse helaldir. Ancak domuzdan elde edilen pepsin kesinlikle haramdır. Günümüzde mikrobiyel (bitkisel/mantar kökenli) mayalar yaygınlaşmıştır; etikette "Microbial rennet" ifadesi aranmalıdır.

5. L-Cysteine (E920)

Ekmek ve unlu mamullerde hamurun elastikiyetini artırmak için kullanılan L-Cysteine, insan saçı, domuz kılı veya tavuk tüyünden elde edilebilen bir amino asittir.

Hüküm: İnsan cüzünden (saçından) elde edilen maddelerin gıdalarda kullanılması İslam'ın insan onuruna verdiği değer nedeniyle haram kabul edilmiştir. Domuz kılından elde edilen de aynı şekilde haramdır. Sadece sentetik veya bitkisel kaynaklı olanlar helaldir.

6. Alcohol and Solvents (Alkol ve Çözücüler)

Bazı aromaların (vanilya özütü gibi) çözülmesinde Ethyl Alcohol (Etil Alkol) kullanılabilmektedir.

Hüküm: Diyanet İşleri Başkanlığı'nın genel görüşüne göre, gıdanın üretim aşamasında çözücü olarak kullanılan ancak nihai üründe sarhoş edici özelliği bulunmayan, teknik bir zorunluluk olarak kullanılan çok düşük miktardaki alkol, gıdayı necis kılmaz. Ancak tüketici olarak alkolsüz çözücülerle (gliserin gibi) hazırlanan aromaları tercih etmek takvaya daha uygundur.

Bilinçli Tüketici İçin Yol Haritası

Etiket okuma alışkanlığı kazanmak, modern dünyada ibadetlerimizin sıhhati için bir gerekliliktir. Şüpheli terimlerle karşılaşıldığında şu üç adım izlenmelidir:

Sertifika Kontrolü: Ürünün üzerinde GİMDES veya TSE Helal gibi güvenilir kurumların logoları var mı?
Bitkisel Kaynak Sorgulaması: İçerikte "V" (Vegan) sembolü veya "Plant-based" (Bitki tabanlı) ibaresi hayvansal riskleri büyük ölçüde eler.
Şüpheliyi Bırakmak: Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) "Şüpheli olanı bırak, şüphe vermeyene bak" hadisi gereği, içeriğinden emin olunmayan ürünler yerine alternatifi olan helal ürünlere yönelinmelidir.

Sonuç

Gıda etiketlerindeki yabancı terimler, sadece dilsel bir bariyer değil, aynı zamanda dini bir sorumluluk alanıdır. Jelatin, karmin, hayvansal emülgatörler ve şüpheli enzimler konusunda uyanık olmak, midemize giren lokmanın helalliğini korumak adına hayati önem taşır. İslam Gündemi olarak, tüketicilerimizin bu konudaki farkındalığını artırmayı ve güvenilir verilere dayalı bir beslenme ahlakı oluşturmayı hedefliyoruz.